Sovet icra komitəsi bütün xidmətlərin hər növünü əlinə alaraq idarə edirdi. Duma Müvəqqəti komitəsi sonradan şahzadə Lvovun rəhbərliyi altında yenidən yaradılaraq Müvəqqəti hökumət adını aldı. Fəqət ölkə daxilində bu hökumətin heç bir etibarı və nüfuzu olmadı... Dumanın sədri Rodziyenko çarla görüşmək üçün Pskova yola düşməzdən qabaq “Sovet icra komitəsinə” gələrək izn istəyir. Baş nazir vəzifəsini icra edən şahzadə Lvov hadisələrə təsir edə bilmədiyini etiraf edir, hərbi nazir Quşkov isə cəbhə komandanı general Alekseyevə göndərdiyi məktubda yazırdı: “Müvəqqəti hökumət heç bir səlahiyyətə sahib deyildir. Verdiyi əmrlər ancaq işçi və əsgər millət vəkilləri Sovetinin əmrlərinə uyğun olduğu təqdirdə etibarlı olur. Həqiqi hökumətin ən önəmli ünsürləri olan hərbi hissələr, dəmir yolları, poçt-teleqraf və rabitə Sovetin əlində cəmləşmişdir”.

Bu vaxt çar ailəsinin İngiltərəyə getməsi üçün Müvəqqəti hökumətin xarici işlər naziri Milyukovun Sovet icra komitəsilə apardığı danışıqlar Sovet tərəfindən rədd edilmiş və çar ilə ailəsinin nəzarət altında olmasına qərar verilmişdi. Bununla yanaşı işçi sinfinin nümayəndələri hakimiyyəti Duma Müvəqqəti komitəsinə vermək niyyətində idilər. Bunun üçün də aşağıdakı şərtləri irəli sürürdülər:

1. Siyasi dustaqların buraxılmasına aid amnistiya elan edilməsi.
2. Bütün partiyalara tətil etmək və təbliğat aparmaq hüququ verilməsi.
3. Müəssisələr məclisinin söz sahibi olması əsasının qəbulu.

Fəhlə nümayəndələrinin bu gözlənilməz tələbləri başda Milyukov olmaqla, liberalistlərin hakim olduqları Duma Müvəqqəti hökumətinin üzvlərini heyrətləndirmişdi. Bir müşahidəçi yazır ki, Milyukovun üzündəki gizli sevinc mimikalarını görmüşdü. Belə ki, Milyukovun bu vaxt fəhlə təmsilçilərinə çarlıq haqqında məlumat verməsini bir çox liberalistlər yersiz saymışdı.

Burada Duma Müvəqqəti Komitəsi fəhlə nümayəndələrinin təkliflərini qəbul etməklə yanaşı, milli və dini fərqlərin ortadan qaldırılacağını, polisin əvəzində milis təşkilatı qurulacağını, polisin əvəzində milis təşkilatı qurulacağını, məhəlli idarələrin müstəqil seçkilə iş başına gələcək nazirlər tərəfindən idarə ediləcəyini, Sovetin güvəndiyi hərbi hissələrin paytaxtdan uzaqlaşdırılmayacağını elan edirdi.

Müvəqqəti hökumətin ədliyyə naziri Kerenski idi. Çar zamanında siyasi günahkarları məhkəmələrdə müdafiə etməklə ad qazanan Kerenski xoş rəftarı və danışıq qabiliyyətinə görə ictimaiyyətin diqqətini özünə cəlb etmişdi. Olduqca məğrur adam idi, həmçinin Sovetin üzvü idi. Bu arada Kerenski “Sosialist inqilabçı” partiyasına daxil olmuşdu. Partiyaın liderləri elə güman edirdilər ki, Kerenskinin sayəsində güclənəcəkdir.

Müvəqqəti hökumət bir az dirçəldi. Sovet mühafizəkar qəzetlərin çıxmasına izn verdi. Bu qəzetlər nəşrə başlayan kimi, Sovetlərə hücum etdilər, onun müvəkkillik qabiliyyətinin olmadığını irəli sürdülər. Əsgərlərin də intizamsız olduğunu tənqid etdilər. İşçiləri məsuliyyətsizlikdə günahlandırdılar. Batan müvəqqəti və mühafizəkar qüvvələr Müvəqqəti hökumətin ətrafında toplaşaraq xalqı Müvəqqəti hökuməti müdafiə etməyə və Rusiyada tək bir hakimiyyət yaratmağa dəvət etdilər.

Sovetlər 30-a qarşı 1170 səslə fəhlələrin işə başlamalarını qərara aldı. Fəhlələr səkkiz saatlıq iş günü müəyyən edilməsini tələb etdilər. Uzun mübahisələrdən sonra Müvəqqəti hökumət, Sovet heyəti məcburiyyət qarşısında qalaraq səkkiz saatlıq iş günü müəyyən etdi. İnqilab başlayandan bəri hələ cəmiyyətin ehtiyacı olan heç bir problem həll olunmamışdı. Bir-bir məsələlər ortaya çıxır, onların həlli üçün mübahisələr aparılır və bu işlər beləcə də davam edib gedirdi. 1917-ci il Oktyabr inqilabına qədər də beləcə davam edəcəkdir.

Xalq tələb edirdi ki, sülh məsələsi həll olunsun. Milyukov xarici işlər naziri olduğu üçün hesab edirdi ki, inqilabın xarici siyasətə təsiri olmamalıdır.

Çarın müttəfiqləri olan ingilis və fransızlarla gizli anlaşmaları vardı. Bu anlaşmalara görə Rusiya zəfərdən sonra Polşa torpaqlarını Almaniya-Avstriyanın əleyhinə olaraq öz xeyri üçün genişləndirəcəkdi. Bundan başqa Rusiyanın boğazları (Bosfor boğazı nəzərdə tutulur – tər.), İstanbul və Asiyadakı türk torpaqlarını alması haqqında müttəfiqləri ilə gizli anlaşması vardı.

Milyukov gizli anlaşmalar haqqında yoldaşlarına məlumat verərək bu anlaşmaları müdafiə etdiyini bildirdi, amma nazirlər kabinetinin bəzi üzvləri buna razı olmadılar. Onlardan müqəddəs Sinodun vəkili gizli anlaşmaların bankir və fırıdaqçılara yaraşan hal olduğunu söylədi. Sovetin üzvlərinin çoxu da bu müharibəni müdafiə edirdilər.

Sovetin sol qanadı Müvəqqəti hökumətlə əlaqə saxlayan rabitə komitəsinə “birləşməsiz və təzminatsız barış” prinsipinin Müvəqqəti hökumətə bildirilərək bu yolda qərar verilməsinin təminini istədi. Məsələdən xəbərdar olan Milyukov rədd cavabı verdi. Bu təklifə Müvəqqəti hökumətin iclasında baxıldı. Milyukov kabinetindəki nazirlərin onu müdafiə etmədiyini görüncə, müharibənin başqa millətlər üzərində hakimlik etmək məqsədini güdmədiyini ictimaiyyətə bildirməklə yanaşı məlumat hazırladı. Bəyannamənin sonunda “Rusiyanın müttəfiqlərilə bağladığı təəhhüdə tamamilə hörmət bəsləyəcəyini” də qeyd edirdi.

Sovet, nala-mıxa vuran bəyannamədən xoşlanmadı.

Bu zaman yeni bir tragikomik hadisə baş verdi ki, bu da Sovetlərlə Müvəqqəti hökuməti qarşı-qarşıya qoydu. Sovet İcra Komitəsi bir az pul əldə etmək üçün Müvəqqəti hökumətə müraciət etdi. Müvəqqəti hökumət belə cavab verdi: “Siz tamamilə xüsusi cəmiyyətsiniz, sizə pul verə bilmərik”. Bir çox qərarlarda Sovetlə razılaşmaq məcburiyyətində qalan Müvəqqəti hökumətin bir formul tapıb Sovetə pul verməməsi bu hökumətin inqilabi hökumət olmayacağını və Rusiya gəmisini dözümsüzlüyü üzündən qəyalara çırpacağını göstərirdi. Bu gündən sonra silahların atəş açdığı yeni çarpışmaların olacağı görünürdü. Hələ bu dövrdə Lenin Rusiyaya gəlməmişdi.

LENİNİN RUSİYAYA QAYITMASI

Qələbənin hər hansı cəbhədə ani bir hücumla qazanılması ehtimalı və dövrü artıq keçmiş, müharibə xroniki, üzücü şəkil almışdı. Almaniyanın gücü getdikcə tükənirdi. Rus cəbhəsində savaş inqilabın başlaması ilə əlaqədar olaraq zəifləməsi də, Müvəqqəti hökumətin təkbaşına almanlarla sülh bağlaması ehtimalı hələ görünmürdü. Rusiyanın Antanta dövlətlərindən (Fransa, İngiltərə, İtaliya) ayıraraq sülh bağlamağa məcbur etmək və müharibədən uzaqlaşdırmaq üçün tədbirlər görmək lazım idi.

Lenin İsveçrədən Rusiyaya gəlmək üçün çox çalışırdı. Hansı yoldan, nə şəkildə Rusiyaya dönə bilməsi üçün hər gün müxtəlif planlar qururdu. Hətta, qiyafəsini dəyişmək fikrinə belə gəlmişdi. Bu zaman, vaxtilə onu Avstriya həbsxanasından azad edən avstriyalı sosialistlər köməyinə gəldilər. Onlar Leninin Simmervaldda qoyulan qərarları mənimsədiyini bilirdilər. Leninin Rusiyaya dönmək arzusunda olduğunu öyrənən Avstriya və İsveçrə sosialistləri Avstriya baş qərargahı ilə danışıqlar apararaq onun Rusiyaya dönməsini təmin etməyə çalışırdılar.

Avstriya baş qərargahı bu barədə alman baş qərargahı ilə razılığa gəldi. Lenin və yoldaşları qapalı qatarda heç bir vağzalda bir kimsə ilə görüşməmək şərtilə Almaniyadan keçərək Baltik sahilinə, oradan da İsveçə gedə biləcəkdilər (Bu qapalı qatar dünya mətbuatında “Qara yük vaqonu” şəklində yayılmışdı). Leninin bu şəkildə 32 nəfərlik bir qrupla aprelin 9-da İsveçrədən ayrılaraq, aprelin 13-də Stokholma gəldi. Bu 32 nəfərin arasında bolşeviklərdən başqa inqilabçılar da vardı. Onlar İsveçdən Finlandiya sərhədlərinə qədər xizəklə getməli oldular. Lenin aprelin 6 (19)-da gecə vaxtı Peterburqa çatdı. O, vağzalda yoldaşlarından soruşdu: “Görəsən Peterburqa getsəm Müvəqqəti hökumət məni həbs edərmi?” Yoldaşları isə “belə bir şey ola bilməz” cavabını vermişdilər.

Leninin ilk işi, bolşevik yoldaşlarının Sovetdə digər sosialistlər kimi mülayim siyasət apardıqlarına qarşı çıxmaq oldu. Bunun üçün də, partiyasını təkrar ələ keçirtmək və onu öz taktikası istiqamətində inkişaf etdirmək üçün planlar qurdu.

Bolşeviklər aprelin 25-də (7 may) fəhlələrin ümumi tətilə çıxacaqlarını eşidən kimi məlumatlarını dərc etdilər. Halbuki bir gün əvvəl işdən imtina edən işçilərin sayı 200.000-nə çatmışdı. Bolşeviklər məlumat dərc etməkdə gecikmişdilər. Ancaq güclü taktikaları olduğu üçün özlərini elə göstərdilər ki, hadisələri sanki onlar sürükləyib aparırlar və ictimaiyyəti də buna inandıra bildilər. Peterqburqdakı bolşevklərin lideri Şlyapnikovdan tətil edən fəhlələr silah istədilər, amma o, fəhlələrin bu təklifini rədd etmişdi. Bununla da bolşeviklərin hadisələri ağırlaşdırmaq istəmədikləri anlaşılırdı.

Martın 3-də Müvəqqəti hökumət bəyannaməsini dərc etdiyi zaman, bolşeviklər bildirmişdilər ki, geniş xalq demokratiyasının mənfəətlərini qoruduğu müddətdə hökuməti müdafiə edəcəklər. Peterburqa gələn ilk bolşevik liderləri Kamenev ilə Stalin idi. Hər iki lider partiyalarının indiyə qədər tutduğu mülayim yolu daha da qüvvətləndirdilər. Kamenev “Pravda” qəzetində dərc etdirdiyi məqaləsində yazırdı ki, cəbhədəki mövqe dəyişmədən tutulmalıdır. Topa-topla, gülləyə-güllə ilə cavab verilməlidir. O, həmçinin fevral inqilabının hədəfinə vardığını, əsl məsələ despotik çar rejiminin devrilməsi olduğunu, əks təqdirdə kapitalizmin dağılmasından danışmağa belə dəymədiyini qeyd edirdi.

Stalin də bir bölgə toplantısında demişdi ki, Müvəqqəti hökumət inqilabçı xalqın əldə etdiklərini möhkəmlətmək rolunu üzərində götürmüşdür. Bizim indidən burjua təbəqəsinin ortadan təmizlənməsini tezləşdirməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Hətta, bu zaman bolşeviklərin yenidən menşeviklərlə birləşməsi fikrini müdafiə etmişdi. Stalinin bu fikrinə qarşı çıxanlar da vardı. Fəqət bu fikir konfransda yenə də səs çoxluğu ilə təsdiq olunmuşdu. Beləliklə, Lenin inqilabın mərkəzi olan Peterburqda partiyasının bu görüşlərilə qarşılaşmışdı. Bu görüşlər klassik marksizm nəzəriyyəsinə uyğundu.

Lenin yoldaşları ilə ilk qarşılaşmasında bu hərəkətin “Sosializmin yox olması demək olduğunu”... söyləmişdi. Sonra Lenin demişdi: “Çar devrilmişdir, amma müharibə imperialist müharibəsi olaraq qalmaqdadır. İnqilab, millətlərarası müharibənin siniflərarası daxili müharibəyə çevrilməsinin başlanğıcıdır”. Buna görə kəndliləri təşkil etmək və tez bir vaxt ərzində milis təşkilatı qurmaq lazımdır. Müvəqqəti hökumət müdafiə olunmamalıdır. Lenin qəzetdə dərc olunmaq üçün “Aprel tezisləri” adlı bir sıra yazı vermişdi. Bu yazıların birincisində “Burjua inqilabı tamamlanmışdır, indi sosializm inqilabına keçmək lazımdır fikrini müdafiə edirdi. Qəzetin baş redaktoru Kamenev yazaraq bildirirdi ki, qəzet Leninlə həmfikir deyildir. Bolşevik Rıkov Leninin bu görüşlərinə etirazını bildirirdi: “Sosialist inqilabında təşəbbüsü ələ ala bilmərik. Bunun üçün hələ bizdə lazımi şərait yaranmamışdır. Bu işdə müəyyən obyektiv şərtlərə və gücə malik Qərb birinci addım atmalıdır”. Lenin isə onun bu fikrinə belə cavab verirdi: “Yoldaş Rıkov sosializmin çox inkişaf etmiş sənayeyə malik başqa ölkələrdən gəlməsini istəyir. Fəqət bu doğru deyildir. Kimin birinci başlayacağı, kimin birinci qurtaracağı məlum deyil. Buna marksizm deməzlər, marksizmin karikaturası deyərlər”. Əslində Rıkov marksizm nəzəriyyəsi baxımından haqlı idi. Ancaq Leninin də əlində oynayacağı bir çox kozırları vardı. O, rus burjuaziyasının siyasi yöndən çox zəif olduğunu bilirdi. Rus burjuaziyası çarın despot siyasətinin qarşısını heç bir vəchlə ala bilməmişdi. Həmin burjuaziya 1917-ci il fevral inqilabının önündə çaşbaş qalmışdı. Lenin bütün bunları yaxşı görürdü. Bundan başqa rus xalqı artıq müharibədən də təngə gəlmişdi. Bir tərəfdən də aclıq, səfalət hökm sürürdü.  Xalq nəyin bahasına olursa-olsun sülh istəyirdi və əsgərlər də evlərinə dönməyi arzulayırdı. Cəbhədəki əsgərlərin 90%-i kəndlilərdən ibarət idi (bura zabitlər daxil deyil).

Fevral inqilabının burjua-liberal höküməti Lvov-Milyukov-Kerenskilər isə müharibənin davam etməsini və zəfərdən Rusiyanın payına düşəcək torpaq və təzminat payını almaq istəyirdilər. Bundan ötrü Qərb cəbhəsində hücuma hazırlıq görülür və boğazlara Qara dənizdən desant çıxarmaq üçün plan hazırlanırdı. Cəbhədəki əsgərlər evlərindən aldıqları məktubda atlarının, inəklərinin ordu üçün zəbt edildiyini, yeməyə çörəkləri və əkməyə toxumları olmadığını oxuyurdular. Fəhlə-əsgərlərin evlərindən aldıqları məktublar isə, bundan daha pis xəbərlər gətirdi.

Lenin müharibənin davam etdirilməsinə imperialist məqsədlər güdmək kimi baxırdı. Cəbhədə olan bolşeviklər vasitəsilə əsgərlər arasında təbliğat aparır və onları silahları yerə qoymağa təşviq edirdi. Lenin Rusiyada əsarətdə yaşayan millətlərin etimadını qazanmaq üçün “bu barışıq millətlərin öz müqəddəratını özlərinin həll etməsinə əsaslanmalıdır” prinsipini ortaya atdı. Özü isə Rusiyaya dönməzdən əvvəl fəhlə, kəndli və əsgər Sovetin “qeydsiz və şərtsiz sülh” prinsipindən istifadı etdi və ondan yapışdı.

3-4 aprel gecəsi hələ paytaxta ayaq basar-basmaz, Tavriya sarayına gələr-gəlməz 40-50-yə yaxın tanınmış bolşeviklərə müraciət etdi və söylədikləri “Pravda”nın yazdıqlarının tam əksi, kəskin, qəti və çox radikal simmervaldizmin inqilab nəzəriyyəsi idi. Bu danışıq bolşeviklərə də, menşeviklərə də bomba partlayışı təsiri bağışladı. Ən inadcıl və barışmaz bolşeviklər belə, liderlərinin bu fikirlərinə şərik olmurdular. Lenin İsveçrədən ayrılmazdan əvvəl İsveçrə sosialistlərinə göndərdiyi məktubda rus proletariatının yaxşı təşkil edilmədiyini və şüurlu olmadığını etiraf etmişdi. Lenin özünü inqilabın tam ortasında gördükdən sonra, barışmaz və ən sol sosialist üçün belə, çox radikal sayılan tezisləri irəli sürdü. Menşevikləri burjuaziyanın siyasətində oyuncaq olduqları üçün günahlandırdı. O qədər irəli getdi ki, hətta yoldaşları belə, deyinməyə başladılar. İlk gəlişində Tavriya sarayında çıxış etdiyi zaman onu şübhəylə, fəqət hörmətlə dinləyən yoldaşları, bu dəfə sözünü kəsməyə, hətta söyməyə başladılar. Ön cərgədə oturan baş katib Boqdanov hirslənərək Leninin üzünə “sərsəm danışıqları alqışlamaq olmaz” deyə qışqırdı. Menşevik Qoldenberq Leninə verdiyi cavabda Leninin tezislərinin əməlli-başlı anarxist baxışlar olduğunu söylədi və abrını aldı: “Sən, Avropada otuz ildir boş qalan bir taxta, Bakuninin taxtına namizədliyini verirsən”.

Plexanov nəşr etdirdiyi kiçik bir qəzetdə bu “sərsəm çıxışı” xeyli müddət araşdırdı. Bu tezislərin bolşevik partiyasına necə təsir etdiyini bilmək üçün aşağıda göstərilən fakt çox mənalıdır. Bolşevik partiyasının Peterburq komitəsində keçirilən toplantıda Leninin tezisləri iki lehinə, bir bitərəf qalan səsə qarşı 12 səslə rədd edilmişdi. Digər tərəfdən fevral inqilabı isə aylardan bəri rus toplumunun həllini gözlədiyi məsələlərin heç birinə cavab verməmişdi.

1917-ci İL FEVRAL İNQİLABI GÜNLƏRİNDƏ RUS XALQININ İNQİLABDAN UMDUĞU VƏ HƏLLİNİ GÖZLƏDİYİ MƏSƏLƏLƏR

1 – Rusiyanın ittifaq halında müharibəyə girdiyi Antanta dövlətlərilə olan münasibətləri, gizli müqavilələrin ləğvi və təkbaşına barış.
2 – Müəssislər məclisinin tezliklə toplanması.
3 – Torpaq islahatı problemi.
4 – İşçilərin fabriklər üzərində nəzarət məsələləri.
5 – Ölkənin hər yerində bərbad və dağınıq olan istehsalın yenidən təşkil edilməsi.
6 – Rus əsarətində olan millətlərin hüquqları, hürriyyətləri və əhalinin bir sıra başqa məsələləri...

Müvəqqəti hökumət və Sovetlər bu məsələlərin heç birini həll edə bilmədilər. Partiyalar bir-birlərilə çəkişir və tərəddüd edirdilər. Lenin “sülh, çörək və torpaq” şüarları ilə meydana atıldı. O, rus xalqının ehtiyac və psixologiyasını yaxşı qavramışdı.

Fevral inqilabının başladığı gündən qərarsızlıq hər tərəfdə baş alıb gedirdi. Müvəqqəti hökumətin görkəmli nümayəndələrindən tutmuş küçədəki polis məmuruna, vətəndaşa qədər bütün siniflərdən olan insanlar inqilabın gedişində müəyyən bir aydınlıq görmürdülər. İnqilab hara gedirdi? Bütün bu insanları hara aparırdı?.. Hər gün iki milyonluq paytaxtın küçələri üsyançılarla dolub boşalırdı. Bəzən bu üsyançıların sayı yarım milyona çatırdı. Bu üsyançılar arasında işçi və əsgərlərin çoxluq təşkil etdiyi diqqəti cəlb edirdi. Hərdənbir burjuaziyanın nümayəndələri də müharibənin davam etdirilməsi üçün nümayişə çıxırdılar.

<< Əvvəli | < Geri | İrəli > | Sonu >>