İstiqlal məfkurəsi

“YOM” dərgisi kitabxanası dizisindən: 1

TURANIN BİR ELİ VAR,

VƏ YALNIZ BİR DİLİ VAR

Hazırlayanı və “Ortaq türkcə cərəyanı: Təşəkkülü, təkamülü, tənəzzülü” adlanan girişin müəllifi:
AYBƏNİZ KƏNGƏRLİ

İkinci Basılış
BAKI - 2007

BAKI-2005

Elmi redaktoru və ön sözün müəllifi:
Dr.Fethi Gedikli
Türkiyə Cumhuriyyəti Bakı Böyükelçiliyi
 Mədəniyyət və Tanıtma Müşaviri

Aybəniz Kəngərli (Əliyeva Aybəniz İbiş qızı)
Turanın bir eli var
Və ancaq bir dili var. Bakı- 2007, ikinci basılış.
Filologiya elmləri doktoru Aybəniz Kəngərlinin bu kitabında ortaq türkcə cərəyanının türk dünyasında keçdiyi inkişaf yolu ilk dəfə olaraq sistemli elmi şəkildə izlənir. Kitabda eyni zamanda XX yüzilin ilk onilliklərində ortaq türkcə haqqında Azərbaycanda mətbuatda yayınlanmış məqalələrin mühüm bir qismi ilk dəfə olaraq oxucuya təqdim edilir. Türk birliyi, dildə birlik hərəkatının öncülü İsmayıl bəy Qaspralıya Azərbaycanda həsr olunmuş şeirlər də məsələyə münasibəti anlamağa yardımçı olduğu üçün məcmuəyə daxil edilmişdir. Kitab ədəbiyyatşünaslar, dilçilər, tarixçilər, bütövlükdə ümumi oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

...Mümkün iki dil bir-birinə tərcümə, ancaq
Osmanlıcadan tərcümə türkə nə deməkdir?!

MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR

İÇİNDƏKİLƏR

İkinci Basılışa Ön Söz- (Fethi Gedikli)
Ön Söz (Fethi Gedikli)
Ortaq türkcə cərəyanı: təşəkkülü, təkamülü, tənəzzülü (Aybəniz Kəngərli)
İstifadə edilmiş ədəbiyyat

ORTAQ TÜRKCƏ HAQQINDA MƏQALƏLƏR
Həsən bəy Zərdabi- İttihadi-lisan
İsmayil bəy Qasprinskinin Əli bəy Hüseynzadəyə açıq məktubu
Əli bəy Hüseynzadə- Türk dilinin vəzaifi-mədəniyyəsi
Əli bəy Hüseynzadə- Yazımız, dilimiz, “İkinci il”imiz
Əli bəy Hüseynzadə- Qəzetəmizin dili haqqinda bir neçə söz
Məmməd Əmin Rəsulzadə- Tutacağımız yol
Məmməd Əmin Rəsulzadə- Milli dirilik
Məmməd Əmin Rəsulzadə- Dil -ictimai mühüm bir amil
Məmməd Əmin Rəsulzadə- Yeni lisançılar və türkçülər
Məmməd Əmin Rəsulzadə- Asan dil-“yeni lisan”
Məhəmməd Hadi- Bəyani-təsəvvür fi xüsusül lisan
Cəlil Məmmədquluzadə-
Üzeyir bəy Hacıbəyov- Hansı vasitələrlə dilimizi öyrənib kəsbi-maarif etməliyiz?
Ömər Faiq Nemanzadə- Milliləşmək
Yusif Vəzirov- Rusiya türklərinin ittihadı
Talıbzadə Abdulla Şaiq- Milliləşdirmək məsələsinə aid
Əhməd Cavad- Rövşən Əşrəf bəy
‘A.- Rövşən Əşrəf bəy şərəfinə ziyafət
Cəfər Cabbarlı- Türkoloji qurultayı və sərf-nəhv məsələsi
Həsən Səbri Ayvazov- Lisan qovğası
Əhməd Raiq- Müsahibeyi-ədəbiyyə
Bəkir Əməkdar müəllim- Türklər üçün şiveyi-ümumiyyənin lüzumu
Əlabbas Müznib- Yazıçılarımız və yazılarının əhəmiyyəti
Əbdülvahab Məhəmmədzadə- İmla məsələsi
Əli Nazim- Yeni azeri edebiyyatı haqqında
Bəkir Çobanzadə- “Türk-tatar lisaniyyətinə mədxəl” (1924) kitabından
Bəkir Çobanzadə- “Kırım-tatar ədəbiyyatında kurultayçılık və millətçilik” (1929) kitabından.

İ. QASPIRALIYA İTHAF OLUNMUŞ ŞEİRLƏR

Məhəmməd Hadi Əbdüssəlimzadə- Kəbəyi-müəllayi-ürfanin qurbanı böyük İsmayıl bəy
Hüseyn Cavid- İsmayıl bəy
Hüseyn Cavid- “Hərb və fəlakət” şeirindən
Abdulla Şaiq Talıbzadə- Türk-ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavata ithaf
Əhməd Cavad- Qasprinski üçün
Əhməd Cavad- Dilimiz
Əlabbas Müznib- Sevgili atamız İsmayıl bəy
Əlabbas Müznib- Qiymətli atamız İsmayıl bəy Qasprinskinin vəfatı münasibətilə
Əlipaşa Səbur Hüseynzadə- Ustadi-əzəm İsmayıl bəy Qasprinskinin ruhuna ithaf
Mürşid Balaqardaş- İsmayıl bəy babamız
Əmin Abid- Dühayi-əzimimiz İsmayıl bəy Qasprinskinin vəfatı münasibətilə
Əli Səttar- Ustadi-əzim İsmayıl bəy Qasprinskinin ruhu əğdəsinə ithaf
Petrovskidən Ziya Axundzadə Lənkərani- İsmayıl bəyin ruhuna
Molla Mahmud Çakər Naxçivani- Ustadi-erşadimiz böyük İsmayıl bəy

İkinci basılışa ön söz

A. Kengerlinin hazırladığı elinizdeki kitab oxuculardan böyük elaqe görüb ve ilk basqısı tükenib. A. Kengerli eserin işıq üzü görmesinden sonra yurd dışına getdiğinden kitab yeniden çap olunarken, gözden qaçmış ve ya yığıcıdan qaynaklanan yanlışların en aza endirilmesi üçün tarafımızdan böyük bir qeyret gösterilmişdir. Bazı izahlarımızı [] iyareti içinde ve (red.) şeklinde gösterilmişdir. Kitabın bu çapını hazırlarken M. F. Axundov adına kitabxananın emekdaşlarına ve bazı problemli kelmelerin çözümünü araşdıran azad ağayeve ve düzelişleri eden x e ve yeniden basım mesreflerini üstlenen merd petrolün sahibi sayın Ercan merte sonsuz teşekkürlerimizi sunarız.

Ön söz

Aybeniz Kengerli'nin bu kitabına ön söz yazmağa fırsat tapdığım için çok şadam. 1926 Bakü Türkoloji Kurultayının 80. yıldönümü arefesinde gün yüzü gören bu kitap çok büyük neticeler doğurmuş olan tarihi Türkoloji Kurultayına bir töhfe, aynı zamanda, meşum 37'de neredeyse tamamı katledilen, kurultaya Sovyetler Birli­ğine tabi Türk ülkelerinden gelip katılmış olan ölümsüz alimleri rah­metle anma ve huzurlarında derin bir ihtiramla eğilme anlamını da taşımaktadır.

Umumtürk tarihi, o cümleden Azerbaycan tarihinin üstü örtül­müş, gizlenmiş, yasaklanmış bir sıra noktaları vardır. Bu noktalar açıl­mak için akıllı, imanlı, inamlı, heyecanlı, yorulmaz araştırmacılarını beklemektedirler. Onlardan biri bu kitabı hazırlayan Dr. Aybeniz Kengerli'dir. Hürmetli Kengerli’yi ben, XIX. asrın sonları ile XX. asrın başlarında çıkardığı “Tercüman” gazetesiyle ortak edebi dil idealinin temelini atmış, onu büyütmüş, inkişaf ettirmiş, böylece bize büyük ve çok değerli bir miras koyup gitmiş "İsmayıl bey Qaspirinski) adlı kitabıyla tanımıştım (2004). Eserini, nece derler, yüreğiyle yazmış olan Aybeniz Hanıma duyduğum büyük saygı beni onunla şahsen tanış­maya mecbur etmişti. Daha sonra onun "Azerbaycan romantiklerinin yaradıcılığında Türkçülük" (2002) eseri ve daha birçok makalesiyle tanış oldum.

Azerbaycanda ve bütöv türk dünyasında şu veya bu şekilde sürmekte olan ortak edebi dil, ortak anlaşma dili veya iletişim dili tartışmalarına tarihi bir temel sağlamak ve tartışmaların daha sağlıklı bir zeminde cereyan etmesine yardımcı olmak üzere Azerbaycanın seçkin ziyalılarının geçen yüzyılın başından Bolşevik çevrilişinin yerleşip prensiplerini dikte ettirdiği devre kadar bu mevzuda yazdıklarının bilinmesinin çok önemli olacağı şüphesizdir. İleri sürülen fikirleri tamamıyla doğru bulmamız, olduğu gibi kabul etmemiz gerekmez ama herhalde onlardan haberdar olmamız gerekir. Aybeniz Hanım, işin büyük ehemmiyetine inanarak, onu çok kısa bir müddet içinde büyük sabır, emek ve yetkinlikle gerçekleştirdi.

Bugün eski Sovyet mekanında Rus dilinin hakimiyetine bakıp bizim öz dilimizle ortak bir anlaşma dili gerçekleştiremeyeceğimizi iddia edenlere,  mevcut durumun milyonlarca  insanın  öldürülmesi, sürülmesi, susturulması pahasına zorlama ve müdahalelerle bir asırdan daha uzun bir zaman kesiğinde tesis edildiğini hatırlatmak lazımdır. Hazıra konma yerine, inanmak ve gereğince çalışmak lazımdır. Kolay uğur yoktur. Diğer yandan, umummilletimiz arasında ortak bir anlaşma dili böyle bir müdahale olmadan  sıradan insanların,  gazetecilerin, ziyalıların, televizyoncuların gösterişsiz,    iddiasız, hatta adını koymadan yarattıkları bir gerçeklik olarak bize büyük bir teper veriyor. Gaspırahları,   gökalpları,  sabirleri,   hüseyinzade  ali  beyleri, hüseyin cavidleri, turarrıskulovları, sultangaliyevleri, abdurauf fıtratla­rı yetiştiren türk ellerinin bugün de onlarca, yüzlerce, binlerce Gaspıralı, Gökalp, Sabir, Hüseyin Cavid, Turar Rıskulov, Sultangaliyev ve Abdurrauf  Fıtrat   büyüttüğüne   şüphe   yoktur.   İstikbalimizi   onlar kuracaklar.

Bu kitabın yayımı aynı zamanda yaddaş tazelenmesidir. Kolay unutan bir milletiz; unutmamak fakat affetmek güzeldir. Affedici olmak bir erdemdir. Unuducu olmak kaybetmeye ve neticede bizi yok olmaya apanr. Bu eser, balaca bir tarihi kazma çalışması, unutanlara hatırlatma ve yazıların müelliflerine ihtiram duruşudur.

Son olarak, bu kitabın okucuya ulaşması Mert Petrolün sahibi sayın Ercan Turan'm kıymetli yardımıyla mümkün olmuştur. Burada kendisine teşekkür etmekten büyük memnunluk duyarız.

Doç. Dr. Fethi Gedikli
Türkiye Cumhuriyyeti Bakı Büyükelçiliyi Medeniyyet ve Tanıtma Müşaviri

İrəli > | Sonu >>